دنیایی که با انگیزه نفع پولی تسخیر شده است

عنوان: «قلب نامرئی»
نویسنده: نانسی فولبر
ترجمه: حسن گلریز
انتشارات: نشر نی

به گزارش اقتصادنیوز، تئوری دست نامرئی اگرچه با استقبال بسیاری از استراتژی‌های توسعه همراه شد اما منتقدان بسیاری هم دارد. یکی از این تئوری‌های مقابل دست نامرئی، قلب نامرئی است که نانسی فولبر آن را در قالب کتابی به رشته تحریر درآورده است. در اقتصاد و نظریه لیبرالیسم اقتصادی، بازار آزاد) دست نامرئی (هماهنگ‌کننده منافع شخصی و منافع اجتماعی است. این اصطلاح را نخستین بار آدام اسمیت به کار برد. در نظر او، دست نامرئی در جامعه‌ای دارای بیشترین کارآیی خواهد بود که از شرایط رقابت کامل برخوردار باشد.

به نظر اسمیت نفع شخصی مهمترین عامل محرک فعالیت‌های اقتصادی است. اگر افراد در کسب نفع شخصی آزاد گذاشته شوند و هر فرد بتواند بدون مانع نفع شخصی خود را تامین کند، آنگاه منافع اجتماع هم به بهترین شکل حاصل خواهد شد. زیرا اجتماع چیزی جز مجموع افراد تشکیل دهنده آن نیست. بنابراین منافع فرد و اجتماع هماهنگ و همسوست. برخورد نیروها و منافع افراد در بازار رقابتی موجب ایجاد هماهنگی اقتصادی و ایجاد تعادل می‌شود. در واقع به اعتقاد اسمیت این همان دست نامرئی است که بازار را تنظیم می‌کند و به کمک مکانیسم قیمت‌ها آن را به سوی تعادل می‌کشاند.

در مقدمه این کتاب آمده است «وقتی همه چیز برای فروش است، کسی که وقتش را داوطلبانه در اختیار می‌گذارد، کسی که به بیگانه‌ای یاری می‌رساند، کسی که قبول می‌کند بدون اجبار با دستمزد کم به کارهای عام‌المنفعه بپردازد، کسی که حتی وقتی هیچ کس نظاره‌اش نمی‌کند از ریختن زباله در معابر خودداری می‌کند، کسی که از امکان به‌دست آمده برای سواری مجانی امتناع می‌ورزد، به تدریج احساس حماقت می‌کند.»

فولبر ، اقتصادانی است که تلاش خود را در جهت وقتی که افراد صرف امور یکدیگر می‌کنند، به‌کار برده است. او کار مراقبت از دیگری را بر اساس چهره به چهره می‌داند، مثل اینکه افراد معمولا با اسم کوچک یکدیگر را صدا می‌زنند و یا مواردی که متضمن محبت و احترام است. حرف اساسی فولبر در این کتاب شاید پرداختن بلند‌مدت به نظریه دست نامرئی و معایبی است که این تئوری بر بشر تحمیل کرده است. او به‌گونه‌ای روابط انسانی بشر را از نظر اقتصادی مورد تحلیل قرار داده تا از همان منظر اخلاقی که اسمیت دست نامرئی را مطرح کرد، به رد این تئوری و طرح دغدغه خود یعنی قلب نامرئی که نظام سرمایه‌داری در حال حاضر آن را به فراموشی سپرده است، بپردازد.

فولبر در این کتاب تاکید می‌کند اگرچه تئوری دست نامرئی برای بشر منافعی به همراه داشته است اما هیچ رابطه بلند‌مدتی میان فروشندگان و خریدارن در بازار تحت سیطره دست نامرئی وجود ندارد، بنابراین چنین شرایطی در مورد تولید بسیاری از کالاها و خدمات صادق است. به‌طور ویژه اما برای عرضه مراقبت از دیگران چنین رویکردی معتبر نیست.

فولبر در وجهی دیگر از روایتی که از دست نامرئی دارد می‌گوید محبت و احترام انسانی از زمانی که انگیزه نفع پولی به پیروی از تئوری دست نامرئی رواج پیدا کرده، جایگاه خود را از دست داده و در میان جوامع انسانی ارزش چندانی ندارد، تا جایی‌که وال استریت جورنال را برای کارهای گوناگونی که به انگیزه منافع پولی انجام می‌دهد سرزنش کرده است.

این کتاب در 9فصل نوشته شده و به طور اساسی برای نقد جدی بر نظریه دست نامرئی آدام اسمیت، جامعه آمریکا و روابط انسانی پیچیده در آن جامعه را پایه قرار داده است. خواندن قلب نامرئی برای درک بیشتر تئوری دست نامرئی ضروری به‌نظر می‌رسد.